Vitaminas ukanakan phunchhawinakapa

Oct 12, 2025 Mä yatiyaw jaytañamawa .

Vitaminanak jikjjatañajj 1900 maranakan jachʼa jikjjatäwinakat maynïrïnwa. 1897 maranjja, Ekman chachajj Java markanwa jikjjatäna, janqʼo arroz refinado ukak manqʼañajj beriberi sat usuruw puriyaspa, jan molino arroz marrón sat arrozjja uka usuruw qollasispa. Ukatxa, beriberi qullañjamäki uka sustanciax umampi jan ukax alcoholampi apsutäspawa, uka sustanciax “umaru-soluble B” satawa. 1906 maranxa, manq’anakaxa “cofactores” ukanakampiwa uñt’ayataraki, ukatxa proteínas, lípidos, carbohidratos, sals inorgánicas ukatxa uma ukanakampiwa. Aka yänakaxa jisk’akiwa utji ukampisa uywa jiltañatakixa wali wakiskiriwa. 1911 maranxa, Casimir Funke jupax aminas ukanakax arroz marrón ukan utjki uka sustancias ukanakaw beriberi ukar saykataspa sasaw uñt’ayäna. Uka yänakapax manq’an jikxataski ukar uñtasitawa, ukat jila partex coenzimas ukanakawa. 1906 maranxa, manq’anakaxa “cofactores” ukanakampiwa, janiwa proteína, lípidos, carbohidratos, sals inorgánicas ukatxa uma ukanakampixa utjkiti sasawa uñacht’ayataraki. Ukanakax jisk’akiwa ukampis uywanakan jiltañatakix wali wakiskiriwa. 1911 maranxa, Casimir Funke jupax aminas ukanakax arroz marrón ukan sustancias ukham uñt’ayäna, ukax beriberi ukar saykatañataki; propiedades ukatxa distribución ukaxa manq’anakanxa niya kipkakïpxiwa, ukatxa jilpachanixa coenzimas ukanakawa.

 

Vitaminas ukaxa sustancias esenciales ukawa metabolismo normal ukaru mantañataki ukhamaraki funciones básicas corporales ukanakaru jark’aqañataki. Vitaminas ukaxa jaljatawa lik’i-soluble ukhamaraki uma-soluble vitaminanakaru. Lisa-vitaminas solubles ukaxa jilpachaxa vitaminas A, D, E, ukhamaraki K ukanakampiwa, ukatxa uma-vitaminas solubles ukanakaxa jilpachaxa vitaminas B ukatxa vitaminas C. Kunaymana vitaminas ukanakaxa kunaymana manq’añanakaniwa.

 

Uka lik’i-vitaminas solubles: 1.1.

1. Vitamina A: Bacalao hígado aceite, uywanakan órganos ukat mantequilla ukanakanx waljaw utji. Ch’uxña achunakansa, frutanakansa, tomate, zanahoria, muxsa ch’uñu, platano, naranja, durazno ukanakanx waljaw utji. Vitamina A jan utjatapaxa arumanaka juykhüspawa.

2. Vitamina D: Ukaxa waljawa yuqalla ch’uqi, leche, ukhamaraki levadura ukanakana. Vitamina D ukaxa calcio ukatxa fósforo ukanaka equilibrio ukarux regula, calcio absorción ukarux ch’amancharaki, ukatxa raquitismo ukatxa osteoporosis ukanaka qullañataki ukhamaraki jark’aqañataki apnaqatarakiwa.

.

4. Vitamina K: Espinaca, repollo, ukhamaraki yaqha manq’anaka walja utji, vitamina K ukaxa jilpachaxa wila ch’akhanaka qullañatakixa yanapt’iwa.

 

Uma-soluble Vitaminas: 1.1.

1. Vitaminas B: Aycha magra ukatxa soja ukaxa wali vitamina B1 ukaniwa. Vitamina B2, ukaxa riboflavina sata uñt’atarakiwa, ukaxa waljawa yuqalla ch’uqi, jiphilla, riñon, jawira cangrejo, levadura, algas ukatxa brócoli ukanakana. Vitamina B3 ukaxa levadura, granos, hígado ukatxa arroz salvado ukanakanwa jikxatasi. Vitamina B4 ukaxa wali jach’apuniwa yuqallanakana, uywanakan p’iqinakapan, cerveza, malta ukat lecitina de soja ukanakanxa. Vitamina B5 ukaxa waljawa levadura, granos, hígado ukatxa verduras ukanakana. Vitamina B6 ukaxa waljawa levadura, granos, hígado, yuqallanaka, ukhamaraki lechero ukanakana. Vitamina B9 ukaxa walja ch’uxña ch’uxña achunakana ukhamaraki jiphillanakanwa utji. Vitamina B12 ukaxa jiphilla, challwa, laq’u, ukhamaraki pato laq’unakanwa utji. Vitaminas B ukaxa sistema nervioso ukhamaraki digestivo ukanaka suma uñjañatakixa wali askiwa.

2. Vitamina C: Frescos frutas y verduras ukanakanxa waljawa utji, sañäni, naranja, kiwi, tomate, campanilla, melón amargo, coliflor, col. Vitamina C ukaxa wila ch’akhanakaru suma uñjañataki ukhamaraki desintoxicación ukanxa chikañchasirakispawa.